Van inzicht naar blijvende gedragsverandering
Een programma voor leiderschapsontwikkeling kan veel betekenen voor de prestaties, samenwerking
en cultuur van een organisatie. Toch beginnen veel organisaties met de verkeerde vraag. Ze denken direct na over leiderschapstrainingen, coaching of andere ontwikkelactiviteiten. Maar voordat je een programma samenstelt, moet je eerst weten welk leiderschap jouw organisatie daadwerkelijk nodig heeft.
Welke leiderschapskwaliteiten dragen bij aan de strategische doelstellingen? Waar liggen de belangrijkste ontwikkelpunten? En hoe zorg je dat het gewenste gedrag niet alleen tijdens trainingen wordt besproken, maar ook dagelijks wordt toegepast?
Een effectief leiderschapsprogramma combineert drie elementen: een wetenschappelijk onderbouwde diagnose, passende ontwikkelmethoden en een aanpak die zorgt voor blijvende gedragsverandering.
In dit artikel ontdek je hoe je die elementen samenbrengt in een programma dat aansluit bij de behoeften van jouw organisatie.
Wat is een programma voor leiderschapsontwikkeling?
Een programma voor leiderschapsontwikkeling is een gestructureerd traject waarmee organisaties de kennis, vaardigheden en het gedrag van leidinggevenden versterken.
Het doel is niet alleen om betere leiders te ontwikkelen, maar vooral om leiderschap te stimuleren dat bijdraagt aan de ambities van de organisatie.
Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat leidinggevenden meer eigenaarschap bij medewerkers stimuleren, beter samenwerken over afdelingsgrenzen heen of een omgeving creëren waarin medewerkers zich veilig voelen om ideeën en zorgen te delen.
Een goed leiderschapsontwikkelingsprogramma gaat daarom verder dan een verzameling trainingen. Het verbindt organisatiedoelstellingen met concrete verbeteringen in dagelijks leiderschapsgedrag.
Een effectief programma voor leiderschapsontwikkeling draait niet alleen om betere individuele leiders, maar vooral om het leiderschapsgedrag dat de organisatie als geheel vooruithelpt.
Welk leiderschap heeft jouw organisatie nodig?
Er bestaat niet één ideale leiderschapsstijl die voor iedere organisatie en situatie even effectief is.
Een organisatie die wil groeien door innovatie vraagt bijvoorbeeld ander leiderschap dan een organisatie die de operationele betrouwbaarheid wil vergroten. Ook de bestaande cultuur, de aard van het werk en de volwassenheid van teams spelen een rol.
Daarom begint leiderschapsontwikkeling met het beantwoorden van een strategische vraag: welke leiderschapskwaliteiten moeten sterker worden om onze organisatiedoelstellingen te realiseren?
Enkele voorbeelden:
| Strategische ambitie | Relevante leiderschapskwaliteiten |
|---|---|
|
|
|
Dit zijn mogelijke verbanden, geen universele recepten. Welke leiderschapsfactoren werkelijk prioriteit verdienen, verschilt per organisatie.
Een veelgemaakte fout is om vanuit een algemeen leiderschapsprofiel direct een ontwikkelprogramma samen te stellen. Zo’n profiel kan een nuttig vertrekpunt zijn, maar vertelt nog niet hoe leidinggevenden momenteel functioneren en welke verbeteringen het meest relevant zijn.
Daarom is een goede diagnose essentieel.
Waarom begint effectieve leiderschapsontwikkeling met gevalideerd meten?
Veel organisaties bepalen hun ontwikkelbehoeften op basis van managementervaring, gesprekken of eerder vastgestelde competentieprofielen.
Dat levert waardevolle inzichten op, maar brengt ook risico’s met zich mee. De veronderstelde ontwikkelpunten hoeven niet overeen te komen met wat medewerkers daadwerkelijk ervaren. Bovendien is niet iedere leiderschapsfactor even belangrijk voor de gewenste organisatieresultaten.
Een wetenschappelijk onderbouwde leiderschapsscan helpt om deze aannames te toetsen.
Waarom zijn gevalideerde meetinstrumenten belangrijk?
Een goed meetmodel voor leiderschapsontwikkeling is gebaseerd op wetenschappelijk onderzochte constructen en meetinstrumenten.
Daarbij zijn twee begrippen essentieel:
- Validiteit: meet het instrument daadwerkelijk het leiderschapsaspect dat je wilt onderzoeken?
- Betrouwbaarheid: levert het instrument voldoende consistente en nauwkeurige resultaten op?
Deze uitgangspunten zijn onder meer beschreven in de internationale Standards for Educational and Psychological Testing van APA, AERA en NCME.
Het gebruik van gevalideerde schalen maakt een meting beter onderbouwd. Daarbij moet ook worden gecontroleerd of de vragen passen bij de specifieke organisatie, doelgroep en toepassing.
Meet niet alleen het resultaat, maar ook de onderliggende drivers
Een effectieve leiderschapsscan brengt bij voorkeur twee zaken in kaart.
Ten eerste meet je de gewenste uitkomsten. Denk aan eigenaarschap, samenwerking, veranderkracht of psychologische veiligheid.
Vervolgens onderzoek je de onderliggende leiderschapsdrivers: factoren in het gedrag van leidinggevenden die met deze uitkomsten samenhangen.
Stel dat medewerkers onvoldoende eigenaarschap ervaren. Is dat vooral gerelateerd aan gebrek aan beslissingsruimte, onduidelijke doelen of onvoldoende ondersteuning door leidinggevenden?
Door zowel de huidige scores als de statistische samenhang tussen drivers en uitkomsten te analyseren, kun je onderbouwde ontwikkelprioriteiten vaststellen. Samenhang bewijst overigens nog geen oorzaak-gevolgrelatie.
De Custom Leadership Scan van The Better Company is hiervoor ontwikkeld. Samen met de organisatie worden drie strategisch relevante leiderschapsthema’s gekozen. Op basis van wetenschappelijk gevalideerde schalen worden de uitkomsten en onderliggende drivers onderzocht.
Zo ontstaat een ontwikkelagenda die niet gebaseerd is op algemene aannames, maar op de specifieke situatie van de organisatie.
Welke methoden zijn er voor leiderschapsontwikkeling?
Wanneer duidelijk is dat leiderschapsontwikkeling nodig is, volgt de vraag welke methode het beste past.
Er bestaan verschillende benaderingen, elk met eigen voordelen en beperkingen. Een belangrijk onderscheid is of de methode zich primair richt op de ontwikkeling van individuele leidinggevenden of op het verbeteren van leiderschap binnen de organisatie als geheel.
Drie belangrijke benaderingen zijn; datagedreven gedragsontwikkeling met Tiny Habits, gestructureerde leermethoden en persoonlijke coaching.
1. Datagedreven gedragsontwikkeling met Tiny Habits: organisatiebrede impact
Bij deze benadering staat niet de individuele ontwikkelbehoefte van een leidinggevende centraal, maar de vraag: welk leiderschapsgedrag moeten we binnen onze organisatie ontwikkelen om onze strategische doelstellingen beter te realiseren?
Het vertrekpunt is een gevalideerde leiderschapsscan. Daarmee wordt onderzocht hoe medewerkers het huidige leiderschap ervaren en welke leiderschapsdrivers het sterkst samenhangen met de gewenste organisatie-uitkomsten.
Zo kan bijvoorbeeld blijken dat meer eigenaarschap bij medewerkers een belangrijk doel is en dat doelgericht leiderschap of empowerment relevante ontwikkelprioriteiten zijn.
De uitkomsten van de scan vormen vervolgens de basis voor het ontwikkelprogramma. Het leiderschapsgedrag dat naar verwachting de grootste bijdrage kan leveren aan de organisatie wordt vertaald naar concrete Tiny Habits: kleine, herkenbare gedragingen die leidinggevenden in hun dagelijkse werk toepassen.
Het bijzondere is dat leidinggevenden daarmee gezamenlijk werken aan dezelfde strategisch relevante leiderschapskwaliteiten, terwijl de precieze gedragsankers kunnen verschillen afhankelijk van hun functie en werkomgeving.
De methode is gebaseerd op de Tiny Habits-benadering van BJ Fogg.
Ook de effectmeting vindt plaats op organisatieniveau. Door de leiderschapsscan te herhalen, wordt zichtbaar of de gewenste leiderschapsdrivers en uitkomsten binnen de organisatie als geheel zijn verbeterd. Dat is het beoogde resultaat van een succesvol programma, al bewijst een herhaalmeting op zichzelf niet dat alle verbetering door het programma is veroorzaakt.
- Voordelen: een systemische, organisatiebrede aanpak met gezamenlijke ontwikkelprioriteiten, concreet toepasbaar gedrag en meetbare veranderingen in de gewenste leiderschapsthema’s.
- Aandachtspunten: vraagt een zorgvuldige diagnose, goede vertaling naar gedragsankers en voldoende betrokkenheid van het management. Ook moeten structurele belemmeringen binnen de organisatie worden aangepakt wanneer die gedragsverandering in de weg staan.
Lees meer over de Custom Leadership Scan en de Do Better Habits-methode van The Better Company.
2. Gestructureerde leermethoden: Action Learning en 360-gradenfeedback
Gestructureerde leermethoden richten zich vooral op het vergroten van zelfinzicht, het ontwikkelen van vaardigheden en het leren van praktijkervaringen.
Bij Action Learning werken deelnemers, vaak in groepen, aan echte organisatievraagstukken. Door oplossingen uit te proberen en gezamenlijk te reflecteren, ontwikkelen zij hun probleemoplossend vermogen en leiderschapsvaardigheden.
360-gradenfeedback helpt leidinggevenden om hun gedrag vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Feedback van medewerkers, collega’s en leidinggevenden maakt zichtbaar waar sterke punten en persoonlijke ontwikkelmogelijkheden liggen.
Beide methoden kunnen waardevol zijn, maar de ontwikkeldoelen worden vaak bepaald vanuit de leervragen of feedback van de deelnemende leidinggevenden.
Daarmee ontstaat niet automatisch een gezamenlijke ontwikkelagenda voor het leiderschap binnen de organisatie als geheel.
Action Learning kan overigens ook bijdragen aan organisatiebrede verbeteringen, vooral wanneer deelnemers gezamenlijk werken aan strategisch relevante vraagstukken. Ook inzichten uit 360-gradenfeedback kunnen op organisatieniveau worden geanalyseerd. Dat vraagt echter om een bewuste aanvullende inrichting.
- Voordelen: stimuleren reflectie, zelfinzicht, praktijkgericht leren en het benutten van verschillende perspectieven.
- Aandachtspunten: persoonlijke leerdoelen sluiten niet vanzelf aan op de belangrijkste organisatiebrede ontwikkelprioriteiten. Bovendien leidt meer zelfinzicht niet automatisch tot blijvende gedragsverandering.
Een meta-analyse van Smither, London en Reilly laat zien dat verbeteringen na 360-gradenfeedback gemiddeld beperkt zijn en dat doelgerichte opvolging belangrijk is.
3. Persoonlijke leiderschapscoaching: individuele ontwikkeling
Persoonlijke coaching richt zich op de specifieke uitdagingen, overtuigingen en ontwikkelvragen van een individuele leidinggevende.
Een coach helpt bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van zelfvertrouwen, het omgaan met complexe situaties, het verbeteren van communicatie of het veranderen van persoonlijke gedragspatronen.
Het belangrijkste voordeel is de intensieve persoonlijke aandacht. Coaching kan zich volledig richten op de situatie van de deelnemer en ruimte bieden voor vraagstukken die moeilijk in groepsverband besproken worden.
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat coaching positieve effecten kan hebben op onder meer prestaties, vaardigheden en doelgericht gedrag. Zie bijvoorbeeld de meta-analyse van Theeboom en collega’s.
Tegelijkertijd is coaching doorgaans primair gericht op het individu. De ontwikkeldoelen komen vaak voort uit persoonlijke ervaringen, eigen leerwensen en de interpretaties van coach en deelnemer.
Daarmee is persoonlijke ontwikkeling niet automatisch hetzelfde als organisatieontwikkeling.
Een leidinggevende kan aantoonbaar groeien door coaching, zonder dat daarmee noodzakelijkerwijs de leiderschapsfactoren verbeteren die voor de organisatie als geheel de meeste impact kunnen maken.
- Voordelen: intensief persoonlijk maatwerk, ruimte voor individuele uitdagingen en diepgaande ontwikkeling.
- Aandachtspunten: relatief kostbaar, minder schaalbaar en mogelijk subjectief. Zonder gemeenschappelijke ontwikkeldoelen en organisatiebrede metingen is het lastig vast te stellen of individuele verbeteringen ook bijdragen aan de gewenste organisatieontwikkeling.
Welke methode voor leiderschapsontwikkeling is het meest effectief?
Dat hangt af van wat de organisatie wil bereiken.
| Methode | Primaire focus | Kracht | Beperking |
|---|---|---|---|
|
Scan + Tiny Habits |
Organisatiebreed leiderschapsgedrag |
Systemisch gericht op strategische impact, met herhaalbare effectmeting |
Vraagt een goede diagnose, afstemming en borging |
|
Action Learning & 360-graden feedback |
Leren van individuel en groepen |
Praktijkleren, reflectie en zelfinzicht |
Organisatiebrede impact is niet vanzelfsprekend |
|
Persoonlijke Coaching |
Inidviduele leiderschapsontwikkeling |
Diepgaand persoonlijk maatwerk |
Minder schaalbaar en niet automatisch gekoppeld aan organisatieprioriteiten |
De methoden sluiten elkaar niet uit. Integendeel, ze kunnen elkaar versterken.
Een organisatie kan bijvoorbeeld met een gevalideerde leiderschapsscan bepalen welk gedrag organisatiebreed verbetering vraagt. Vervolgens kunnen Tiny Habits helpen dat gedrag in dagelijkse routines te ontwikkelen, terwijl Action Learning, intervisie en persoonlijke coaching deelnemers ondersteunen bij specifieke uitdagingen.
Het belangrijkste onderscheid zit dus niet in de vraag of leidinggevenden zich ontwikkelen, maar of hun ontwikkeling gericht bijdraagt aan de gewenste verandering van de organisatie als geheel.
Wanneer organisatieontwikkeling het doel is, ligt het voor de hand om eerst de organisatiebrede ontwikkelprioriteiten vast te stellen en daar vervolgens de individuele ontwikkelactiviteiten op af te stemmen.
Een leiderschapsontwikkelingsprogramma moet passen bij jouw organisatie
Een effectief programma voor leiderschapsontwikkeling is altijd afgestemd op de organisatie waarin het wordt uitgevoerd.
De strategie en cultuur bepalen welke ontwikkeling wenselijk is. Maar minstens zo belangrijk is hoe leidinggevenden hun werk daadwerkelijk uitvoeren.
Een teamleider in een productieomgeving heeft bijvoorbeeld beperkte tijd om trainingen bij te wonen, maar krijgt dagelijks kansen om gedrag tijdens ploegoverdrachten of teamoverleggen toe te passen.
Een manager van een internationaal team werkt mogelijk vooral digitaal en heeft behoefte aan andere oefeningen en gedragsankers.
Een goed programma houdt daarom rekening met de dagelijkse werkroutines, het aantal deelnemers, de beschikbare tijd, de gewenste intensiteit, het budget en de interne capaciteit.
Ook de vraag wie het programma begeleidt, verdient aandacht. Organisaties kunnen externe trainers inzetten, eigen coaches opleiden of beide combineren.
Daarom is een modulaire aanpak vaak aantrekkelijk.
The Better Company combineert bijvoorbeeld groepstrainingen, intervisies, individuele coaching, buddy coaching, observaties, e-learning en train-de-trainer masterclasses.
Door de juiste bouwstenen te selecteren, ontstaat een programma dat aansluit op zowel de ontwikkeldoelen als de praktische mogelijkheden.
Bekijk de bouwstenen van een modulair leiderschapsprogramma.
Van leiderschap leren naar leiderschap daadwerkelijk toepassen
Een van de grootste uitdagingen binnen leiderschapsontwikkeling is het toepassen van het geleerde op de werkvloer.
Leidinggevenden kunnen na een training precies uitleggen wat coachend leiderschap inhoudt, maar blijven onder tijdsdruk misschien toch terugvallen op hun oude gewoontes.
Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen kennis opdoen en gedrag veranderen.
Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt dit uitgangspunt. Een meta-analyse van Lacerenza en collega’s (2017), gebaseerd op 335 onafhankelijke steekproeven, laat zien dat leiderschapstrainingen effectief kunnen zijn. Vooral een goede behoefteanalyse, praktijkoefeningen, feedback en gespreide trainingsmomenten dragen bij aan de effectiviteit.
Een effectief leiderschapsprogramma biedt daarom voldoende gelegenheid om nieuw gedrag uit te proberen, feedback te krijgen en te reflecteren.
Dit kan bijvoorbeeld via buddy check-ins, intervisie, observaties of korte coachingsmomenten.
Tiny Habits maken de toepassing extra concreet doordat deelnemers het gewenste gedrag verbinden aan momenten die zich toch al voordoen.
Zo verschuift leiderschapsontwikkeling van incidenteel leren naar dagelijks oefenen en verbeteren.
Hoe borg je leiderschapsontwikkeling op de lange termijn?
Gedragsverandering vraagt meer dan een goed ontworpen programma. Ook na afloop moeten leidinggevenden het nieuwe gedrag blijven toepassen.
Daarvoor is ondersteuning vanuit de organisatie essentieel.
Een meta-analyse van Hughes en collega’s (2020) laat zien dat steun van collega’s, leidinggevenden en de organisatie positief samenhangt met het toepassen en volhouden van aangeleerde kennis en vaardigheden.
Borging begint daarom al tijdens het programma.
Leidinggevenden hebben gelegenheid nodig om het nieuwe gedrag te oefenen. Collega’s kunnen elkaar ondersteunen en feedback geven. Het topmanagement moet het gewenste gedrag zichtbaar stimuleren.
Ook kan het helpen om nieuwe gedragsafspraken onderdeel te maken van bestaande overlegstructuren, de gesprekscyclus en reguliere managementontwikkeling.
Meet of het leiderschap daadwerkelijk is verbeterd
Een belangrijke manier om ontwikkeling zichtbaar te maken, is een herhaalmeting.
Door dezelfde leiderschapsindicatoren opnieuw te onderzoeken, kun je vaststellen of de ervaren leiderschapskwaliteit en gewenste organisatie-uitkomsten zijn veranderd.
Daarbij kun je ook onderzoeken of de belangrijkste leiderschapsdrivers verbetering laten zien.
Een herhaalmeting bewijst niet automatisch dat het programma alle veranderingen heeft veroorzaakt, maar levert wel waardevolle informatie om de aanpak te evalueren en verder te verbeteren.
Zo wordt leiderschapsontwikkeling een continu proces van meten, ontwikkelen en bijsturen.
Praktisch stappenplan: een leiderschapsprogramma ontwikkelen in 6 stappen
Hoe vertaal je deze uitgangspunten naar een concreet programma? The Better Company werkt met een praktische aanpak in zes stappen:
Strategische keuzes maken: bepaal welk leiderschap de organisatie nodig heeft en welke ontwikkelprioriteiten centraal staan.
Tiny Habits op maat maken: vertaal het gewenste leiderschap naar concreet gedrag dat past bij de dagelijkse praktijk.
Het leiderschapstraject samenstellen: kies in co-creatie de juiste ontwikkelactiviteiten en intensiteit.
Interne capaciteit ontwikkelen: leid waar nodig eigen trainers, coaches en begeleiders op.
Het programma uitvoeren: oefen en ontwikkel het gewenste gedrag tijdens opeenvolgende ontwikkelcycli.
De verandering borgen: meet de resultaten en veranker het nieuwe gedrag in de organisatie.
Lees verder: Leiderschapsprogramma ontwikkelen – het volledige stappenplan.
Veelgestelde vragen over leiderschapsontwikkeling
Wat is het verschil tussen een leiderschapstraining en een leiderschapsprogramma?
Een leiderschapstraining richt zich meestal op specifieke kennis en vaardigheden. Een leiderschapsprogramma is een breder ontwikkelingstraject waarin verschillende methoden worden gecombineerd om het leiderschapsgedrag duurzaam te verbeteren.
Hoe bepaal je welke leiderschapskwaliteiten ontwikkeld moeten worden?
Begin bij de strategische doelstellingen van de organisatie. Onderzoek vervolgens met gevalideerde meetinstrumenten hoe medewerkers het huidige leiderschap ervaren en welke onderliggende factoren samenhangen met de gewenste uitkomsten.
Welke methode voor leiderschapsontwikkeling werkt het beste?
Dat hangt af van de ontwikkelbehoefte. Datagedreven gedragsontwikkeling, Action Learning, 360-gradenfeedback en persoonlijke coaching hebben verschillende sterke punten. Vaak levert een combinatie van methoden de beste aansluiting op de organisatie en deelnemers.
Hoe meet je het effect van een leiderschapsprogramma?
Door vooraf relevante leiderschapsindicatoren te meten en deze na verloop van tijd opnieuw te onderzoeken. Combineer dit bij voorkeur met observaties, feedback en gegevens over gewenste organisatie-uitkomsten.
Van Know Better naar Do Better: leiderschap dat echt verandert
Een effectief programma voor leiderschapsontwikkeling begint niet met de keuze voor een training of coach, maar met inzicht in welk leiderschap de organisatie nodig heeft.
Daarom combineert The Better Company twee uitgangspunten:
Know Better: met wetenschappelijk gevalideerde metingen ontdekken welke leiderschapsfactoren het meeste aandacht verdienen.
Do Better: de belangrijkste inzichten vertalen naar concreet leiderschapsgedrag en dat met de Tiny Habits-methode duurzaam onderdeel maken van het dagelijkse werk.
Zo wordt leiderschapsontwikkeling geen doel op zich, maar een gerichte investering in betere samenwerking, betrokkenheid en organisatieprestaties.
Wil je ontdekken welk leiderschap binnen jouw organisatie het meeste verschil kan maken?
Ontdek de Custom Leadership Scan of plan een vrijblijvende kennismaking met The Better Company.
Brochure: Leiderschapsontwikkeling
Downloaden
Gerelateerde publicaties
Laatste blogs
De Strategietafel: Meaning-based leadership in de praktijk
De Cultuurfactor
